آشنایی با منبر چوبی ۹۰۰ ساله ندوشن | اتاق خبر
کد خبر: 330147
تاریخ انتشار: 16 فروردین 1395 - 22:30
منبر چوبی مسجد جامع ندوشن با قدمتی ۹۰۰ ساله، چهارمین اثر منقول ثبت شده در فهرست آثار ملی ایران است.

به گزارش اتاق خبر، منبر چوبی مسجد جامع ندوشن با قدمتی ۹۰۰ ساله، چهارمین اثر منقول ثبت شده در فهرست آثار ملی ایران است؛ منبری که از چوب گردو ساخته شده، به خط کوفی آیه‌های قرآن بر آن نقش بسته و کتیبه و یکی از پایه‌های آن در موزه متروپولین نیویورک نگهداری می‌شود. 

ندوشن، شهر کوچکی که در ۷۰ کیلومتری شمال یزد واقع شده، از روزگاران دور آبادانی را به چشم خود دیده است. قدمت ندوشن به بیش از ۵۰۰۰ سال قبل می‌رسد.

 وجود مسجد جامع که قدمت آن به دوره آل مظفر و قرن هشتم هجری می‌رسد، حاکی از وجود مرکز بزرگی برای زندگی در این محل بوده که قرن‌ها پابرجا مانده است. قلعه قدیمی ندوشن که فقط دیوارهای مخروبه‌ای از آن پابر جا مانده نیز ۷۰۰ سال قدمت دارد.

 

ندوشن از اسامی زرتشتی است. قبل از ورود اسلام به ایران این منطقه زرتشتی‌نشین بوده و بنیان‌گذار آن احتمالا شخصی به همین نام بوده است. دکتر محمدعلی اسلامی ندوشن در کتاب خود با عنوان «روزها» از ندوشن با عنوان «کبود ده» یاد کرده است.

مسجد جامع ندوشن

مسجد جامع ندوشن، مسجدی نسبتا بزرگ با ایوان تابستانی و گرم‌خانه زمستانی است که در مرکز شهر بنا شده است. پوشش سقف گرم‌خانه به‌ صورت تاق و تویزه (قوس باربری که بار طاق مجاورش را تحمل می‌کند) و قوس‌هایی با قد پای نه چندان بلند، نیم طبقه در طرفین محراب و در طول گرم‌خانه دیده می‌شود که فضای گرم‌خانه را آرام و دلنشین ساخته است. دو ستون سنگی به ارتفاع ۲ متر در طرفین محراب و دو ستون دیگر به قرینه در مدخل گرم‌خانه قرار دارند. کتیبه‌ای گچی که روی آن سوره جمعه درج شده، پای تویزه‌ها و پیرامون گرم‌خانه جلب توجه می‌کند. تابستان‌خانه مسجد با پوششی تاق و تویزه و قوس‌هایی با قد پای بلند و کتیبه‌ای گچی در اطراف حوض‌خانه در ضلع شمالی آن قرار داشته است. ضلع جنوبی تابستان‌خانه به‌ صورت سقف پوشیده است. تابستان‌خانه مسجد نیز دارای نیم طبقه است. حسینیه در مقایسه با مسجد، قدمت و اهمیت کمتری دارد. اما در مجموع هر دو بنای مسجد و حسینیه اثری همگون را به دست می‌دهد. قرآن‌های خطی در همین قسمت و در انباری کوچک به همراه منبر معروفش نگهداری می‌شوند. مسجد دارای مناره‌ای به ارتفاع ۲۰ متر است که در دوره صفویه به آن اضافه شده است. این مناره ۶۰ پله‌ای با نمایی آجری و گلدسته آجر لعابدار هنرنمایی می‌کند که در اذان سه وقت و مراسم وداع آخر ماه مبارک رمضان از آن استفاده می‌شود.

مسجد جامع ندوشن مانند بیشتر مساجد جامع، موزه‌ای از عناصر معماری، سرستون‌های چوبی کنده‌کاری شده، ستون‌های سنگی، درهای چوبی تزیین شده، کتیبه‌های سنگی و کتاب‌های خطی است.

منبر چوبی مسجد


یکی از اشیای موزه‌ای این مسجد، منبر آن است. این منبر کهن و زیبا با چوب گردو ساخته شده و هنرهای منبت و معرق و گره چینی در تزیین آن به کار رفته است. تاریخ کنده‌کاری شده روی سرلوحه آن، زمان ساختش را جمادی الاول ۵۴۶ ه.ق (شهریور ۵۳۰ ه.ش) نشان می‌دهد. این منبر نزدیک به ۹ سده پیشینه دارد. با این که بیشتر منابع، پیشینه مسجد جامع ندوشن را سده هشتم و «دوران آل مظفر» می‌نویسند، اما پیشینه منبر این مسجد به سده ششم و زمان حکومت دختران «امیر فرامرز» می‌رسد.


باری، آن چه در این نوشتار مورد نمایش و سخن است، دو پاره چوبی جدا شده از این منبر باستانی است که به یغما رفته و اکنون خارج از ایران است. این دو پاره، یکی سرلوحه یا کتیبه این منبر و دیگری، یکی از پایه‌های بدنه آن است. این دو تکه گران‌بها سال‌ها پیش از ایران خارج و ابتدا به کشور فرانسه و شهر پاریس برده شد. سپس در سال ۱۹۳۴ م. (۱۳۱۳ ه.ش) به کشور آمریکا فروخته شده و هم اکنون در شهر نیویورک و در موزه بزرگ و نامی «متروپولیتن» نگهداری می‌شود. این موزه یکی از بزرگ‌ترین موزه‌های جهان و در زمینه هنرهای زیبا است. عکس‌های سیاه و سفید، قدیمی‌تر و مربوط به فرانسه و عکس‌های رنگی نیز تازه‌تر و از موزه متروپولیتن آمریکا است.

کتیبه منبر


این قطعه با عنوان «کتیبه منبر ابوبکر بن محمد بن احمد» با شماره دسترسی «۳۴٫۱۵۰٫۲» در انبار موزه متروپولیتن نگهداری می‌شود و در نمایش همگانی نیست. این قطعه مهم‌ترین تکه منبر بوده و با آگاهی و به درستی دستچین و دستبرد زده شده است. احتمالا این کتیبه در بالای بخش تکیه‌گاه بالاترین پله منبر نصب بوده است. تاریخ این تکه همان‌گونه که رویش نوشته شده است، به سال ۵۴۶ ه.ق (۵۳۰ ه.ش) باز می‌گردد. اندازه آن ۷۶.۵ × ۴۶.۴ × ۶.۴ سانتیمتر و وزن آن ۶.۴ کیلوگرم و جنس آن از چوب درخت ساج است.

 

حسن گرگویی، کارشناس هنرهای سنتی، درباره این کتیبه چنین نوشته است:

اما سرلوحه منبر که در موزه متروپولیتن نگهداری می‌شود، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این اثر به لحاظ نوع خط یا نوع تزیینات و نحوه اجرای آن‌ها و همچنین به لحاظ اسامی ذکر شده در کتیبه و مهم‌تر از همه، ذکر تاریخ ساخت، قابل تحلیل و بررسی است. این سرلوحه با طرح محراب تزیین شده و نقوش اسلیمی‌ای در اطراف آن به صورت منبت‌کاری انجام شده است. در لچکی‌های دو سوی محراب، عبارت “لا اله الا الله” و “محمد رسول الله” به خط کوفی نقر شده است. در میانه محراب، عباراتی که دارای ارزش تاریخی بسیاری است به خط کوفی به چشم می‌خورد.
متن نوشته شده در محراب این کتیبه که توسط فاطمه دانش، کارشناس تاریخ و پژوهشگر فرهنگ یزد خوانده شده، چنین است:

امر عمل

الـمنیـر عبد الـمدیـد

«ابوبکر بن محمد بن احمد کلای»

تــــقـــرب الـــی الله و رجـــا الـــی رحــــمــــه الله

فــی زمــن الــامــیــر الــاجــل الــســیـد الــمــویــد الــمــحــمــود

الــمــتــکــون «عـــضـــد الـــدیـــن» شـــمـــس الـــمــلـــوک آبـــا

و الـــســــلـــاطــــیـــن «عـــــلــــاء الــــدولـــه گــــرشــــاســــب

بــن عــلــی بــن فــرامــرز بــن عــلــاء الـــدولـــه» حــســام امــر

المبد مبین فی جمادی الاولی سنه ست و اربعین و خمس مائه.
پایه منبر
این قطعه با شماره دسترسی «۳۴٫۱۵۰٫۱» نیز در انبار موزه متروپولیتن نگهداری می‌شود و در نمایش همگانی نیست. اندازه آن ۱۲۰.۷× ۳۱.۴× ۸.۳ سانتیمتر و وزن آن ۹.۱ کیلوگرم و جنس آن از چوب درخت ساج است. از این پیوند می‌توانید به برگه این قطعه از بدنه منبر در موزه متروپولیتن بروید.


احتمالا این قطعه، پایه پله چهارم این منبر بوده است. البته دلیل اینکه در عکس‌های قدیمی نشانی از کمبود این قطعه نیست، مرمتی است که انجام شده است. یک مرمت این منبر را «استاد ایرج افشار» در کتاب «یادگارهای یزد» گزارش داده و مرمت دیگر را حسن گرگویی گزارش داده که در سال ۱۳۷۹ و به دست «استاد علی اکبر ابویی مهریزی» انجام شده است.

شباهت و اندازه برابر پایه پله چهارم در پهلوی چپ منبر که در عکس راست نشان داده شده با این قطعه و مرمت ساده پایه روبرویش در پهلوی راست منبر که در عکس چپ نشان داده شده است، دلیل بر این است که این قطعه‌ای که اکنون در موزه متروپولیتن است، پایه پله چهارم در پهلوی چپ منبر مسجد جامع ندوشن بوده است.

حسن گرگویی درباره خود منبر و تزیینات بدنه آن چنین نوشته است:

این منبر تماما با چوب گردو ساخته شده و دارای تزیینات گره‌چینی، منبت و معرق است. آیاتی از قرآن با خط کوفی بر پله‌ها و سرلوحه آن نقر گردیده است. …. بخش موجود در مسجد جامع ندوشن، شامل منبر اصلی با شش پله است که طول آن دو متر و ارتفاع آن تا بالای پله ششم، دو متر و سی سانتیمتر است. در دو سوی منبر و همچنین در سمت روبروی پله‌ها، آیاتی از قرآن کریم با خط کوفی و با حروف برجسته نقر شده است.


نوشته‌های بدنه منبر، این گونه توسط «آقای حصارنویی» خوانده شده است:

در جلوی پله‌ها، آیه ۹ «سوره جمعه» و روی پایه‌های سمت راست، آیه‌های ۱۳۲ تا ۱۳۵ «سوره آل عمران» و آیه ۱۸۶ «سوره بقره» نوشته شده است. همچنین روی پایه‌های سمت چپ، آیه ۶۴ «سوره غافر» یا همان «مؤمن» و قسمتی از آیه آخر «سوره بقره» به چشم می‌خورد.
مرمت منبر
این منبر در سال ۱۳۷۹ به دست توانای «استاد علی اکبر ابویی مهریزی» و «استاد عباس مجاور» و با همکاری دیگران مرمت و تعمیر شده است. استاد ابویی مهریزی، مسئول آن مرمت بوده‌اند و عکس سمت چپ در تصویر بالا نیز مربوط به آن دوره است و در «کارگاه نجاری میراث فرهنگی» گرفته شده است.

گویا در آن زمان، فقط صحبت از کتیبه بالای منبر بوده که کنده و خارج شده و از پایه صحبتی نمی‌شده است. همچنین می‌گویند که استاد ابویی قصد بازنویسی قسمتی از خط‌های کوفی منبر را داشته‌اند که به دلیل ناشناس بودن این نوع خط کوفی و همچنین محدودیت زمانی تعیین شده برای مرمت منبر، موفق به انجام این کار نشده‌اند. در زیر، متن و عکس‌هایی از گزارش استاد ابویی به میراث فرهنگی آورده شده است.

متن گزارش میراث فرهنگی از منبر
بسم الله الرحمن الرحیم

منبر قدیمی مسجد ندوشن متعلق به قرن ششم است و حدوداً ۸۵۴ سال قدمت دارد. این منبر از چوب سرو و کاج و همچنین در سه قسمت مجزا ساخته شده است. ابعاد کل آن ۲ متر در ۲٫۳۰ متر است. منبر مذکور با ۷۱۲ قطعه چوب منبت‌کاری و خراطی ساخته شده و با خط کوفی تزیین شده است.

در پله‌های جلو، آیه ۹ «سوره جمعه» نوشته شده است: “یا ایها الذین آمنوا اذا نودی للصلوه من یوم الجمعه فاسعوا الا ذکر الله و ذروا البیع ذلکم خیر لکمان کنتم تعلمون.”

روی پله‌های سمت راست منبر، آیه‌های ۱۳۲ تا ۱۳۵ «سوره آل عمران» آمده که آیه ۱۳۵ تا “یغفر الذنوب” نوشته شده است. روی قسمت دیگری نیز آیه ۱۸۶ «سوره بقره» نوشته شده است.

روی پایه‌های سمت چپ، آیه ۶۴ «سوره غافر» یا «سوره مؤمن» نوشته شده است و همچنین قسمتی از “آمن الرسول” از آیه آخر «سوره بقره» از "علی الذین" نوشته شده است.

روی پایه‌ای که در موزه است، آیه‌های ۳ تا ۵ «سوره الملک» نوشته شده که از میانه آیه سوم آغاز و به میانه آیه پنجم ختم شده است.
تفاوت خط کوفی پایه‌های منبر
نکته تعجب برانگیز این است که نوع ساختار خط کوفی کتیبه با پایه‌هایی که در ندوشن است متفاوت و با پایه‌ای که در موزه است، یکسان است. اگر به تصویر زیر نگاه کنید، می‌توانید خط‌های کوفی به کار رفته در این منبر را مقایسه کنید. خط‌های پایه‌های چپ و راست از لحاظ ساختاری به هم شبیه هستند، اما در خط پایه راست تزییناتی نیز به کار رفته است. نوع چوب‌های به کار رفته در پایه‌های چپ و راست نیز متفاوت است.

 مقایسه خط‌های کوفی به کار رفته در منبر مسجد جامع ندوشن به ترتیب از بالا به پایین: خطوط روی پایه راست، خطوط روی پایه چپ و خطوط روی پایه‌ای که در موزه است. دو خط نخست از نظر ساختار یکسان ولی در تزیینات متفاوت است.

منبع: کجارو

94104

نظرات
ADS
ADS
پربازدید