با گذشت چهل سال از جنگ تحمیلی، ادبیات دفاع مقدس به یکی از پررونقترین شاخههای نشر ایران تبدیل شده است. با این حال، در کنار موفقیتهای ناشران در روایتگری، پدیده «کتابسازی» و تولیدات بیکیفیت، این حوزه را با چالشی جدی روبرو کرده که میتواند ارزش تاریخی و فرهنگی این آثار را خدشهدار کند.
فارس: چهار دهه از پایان جنگ تحمیلی میگذرد اما ادبیات دفاع مقدس همچنان یکی از پررونقترین شاخههای نشر در ایران است. ناشران کوچک و بزرگ، دولتی و خصوصی، طی این سالها کوشیدهاند با چاپ خاطرات، تاریخ شفاهی، رمان، زندگینامه شهدا و حتی آثار پژوهشی، روایتهای جنگ را به حافظه مردم منتقل کنند. در این میان، برخی ناشران با انتشار کتابهای شاخص، نهتنها در تثبیت فرهنگ مقاومت نقش داشتهاند، بلکه توانستهاند در سطح ملی به جریانساز بدل شوند. این حوزه، از روایتهای دستاول و ساده در سالهای ابتدایی پس از جنگ، به یک صنعت پیچیده و پویا تبدیل شده است که با چالشها و فرصتهای متعددی روبروست.
نقشآفرینی ناشران در ماندگاری حافظه جمعی
ناشران دفاع مقدس، بیش از یک بنگاه اقتصادی، به عنوان حافظان گنجینهای از خاطرات، تجارب و رشادتها عمل کردهاند. آنها با انتشار هزاران عنوان کتاب، توانستهاند رویدادهای سالهای جنگ تحمیلی را از خطر فراموشی نجات دهند و به نسلی که جنگ را تجربه نکرده، منتقل کنند. این ناشران با تمرکز بر روایتهای متنوع، هر گوشهای از این حماسه را به تصویر کشیدهاند:انتشارات سوره مهر: از قدیمیترین ناشرانی که به طور مشخصی بر این حوزه تمرکز کرده است، سوره مهر است. این انتشارات به دلیل انتشار آثار شاخصی چون «دا»، «پایی که جا ماند» و «وقتی مهتاب گم شد» شناخته شد. این کتابها با نثر قوی و روایتهای منسجم، به سرعت به پرفروشترین آثار تبدیل شدند و به عنوان استاندارد کیفی در این حوزه شناخته میشوند. تقریظهای متعدد رهبری بر آثار این انتشارات، مهر تأییدی بر کیفیت آنهاست.
انتشارات ۲۷ بعثت: این انتشارات با تمرکز بر خاطرات رزمندگان سپاه محمد رسولالله، روایتی دستاول از عملیاتها و زندگی رزمندگان ارائه داده است. کتابهایی مانند «آب هرگز نمیمیرد» و «خداحافظ سالار» از مهمترین آثار این نشر هستند که به عمق عواطف و رشادتها پرداختهاند.انتشارات روایت فتح: با انتشار مجموعه «نیمه پنهان ماه» که به زندگی همسران شهدا میپردازد، این انتشارات توانست زاویه دید جدیدی را به ادبیات دفاع مقدس اضافه کند. این آثار با تمرکز بر نقش زنان در دفاع مقدس، بخش مهمی از این تاریخ را به مخاطب معرفی کردند.نشر شهید ابراهیم هادی: این انتشارات با انتشار کتاب «سلام بر ابراهیم»، رویکردی نو در معرفی سبک زندگی شهدا آغاز کرد. این کتاب و آثار مشابه آن، با زبانی ساده و داستانی، توانستهاند نسل جوان را که از فضای رسمی و کلیشهای فاصله دارند، به خود جذب کنند. این رویکرد غیررسمی، به اثربخشی بیشتر در میان مخاطبان جوان منجر شده است.علاوه بر این موارد، ناشران دیگری چون راهیار، ستارهها، خط مقدم هم در این حوزه آثار شاخصی داشتند.
چالش کمیتگرایی و فدا شدن کیفیت
با وجود موفقیتهای فوق، صنعت نشر دفاع مقدس با چالشی جدی به نام کمیتگرایی روبروست؛ به طوری که در سالهای اخیر، موجی از کتابسازی و تولیدات انبوه شکل گرفته است. این پدیده، که اغلب با هدف بهرهبرداری از بازار و بدون توجه به استانداردهای کیفی صورت میگیرد، آسیبهای جدی به این حوزه وارد کرده است. از جمله آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد؛تکرار مکررات و روایتهای سطحی: بسیاری از کتابهای جدید، به تکرار خاطرات مشابه و روایتهای سطحی میپردازند. این آثار فاقد عمق، شخصیتپردازی و تحلیل هستند و تنها به ثبت وقایع بسنده میکنند. این رویکرد، مخاطب را دلزده کرده و از کشف زوایای جدید و جذاب دفاع مقدس باز میدارد.ضعف در نگارش و ویرایش: افزایش بیرویه تولید، فرصت کافی برای نگارش دقیق، ویرایش حرفهای و بازبینی محتوایی را از بین برده است. در نتیجه، بسیاری از کتابها از نظر نگارشی و ساختاری ضعیف هستند و این ضعف، ارزش محتوای آنها را کاهش میدهد.عدم تمرکز بر پژوهش: تولید سریع و انبوه، ناشران را از انجام پژوهشهای عمیق و دقیق برای یافتن سوژههای بکر و کمتر دیده شده غافل کرده است. این مسئله باعث میشود که بسیاری از روایتهای ارزشمند و ناگفته، فرصت انتشار پیدا نکنند.
اکبر صحرایی نویسنده و کارشناس کتاب درباره افزایش کمی و کاهش کیفیت آثار میگوید: حضور این نویسندگان که عمدتاً بدون دغدغه و دانش کافی کار میکنند، آسیب بزرگی است. این وضعیت باعث میشود آثار فاخر و ماندگار کمتر دیده شوند و نویسندگان حرفهای محو شوند. به نوعی انگار که یک کارخانه نویسندگی راه اندازی شده است که نویسندگان آن متوسطنویس هستند. قرار نیست هرکسی دست به قلم دارد روایت بنویسد و کتاب چاپ کند. آنهایی که اصطلاحا سرینویسی میکنند، بیش از آن که نویسنده باشند، میرزابنویس هستند.همچنین مهناز فتاحی، نویسنده کتاب تقریظ شده «فرنگیس» میگوید:« انتشار صد کتاب بیکیفیت به مراتب بدتر از منتشر نکردن آنهاست. در مقابل، اگر تنها یک کتاب خوب و ارزشمند تولید شود، بهتر است. چرا؟ چون تاریخ ما ارزشمند است و نباید با کتابسازی سطحی، آن را خدشهدار کنیم. این ظلمی است در حق راوی و تاریخ.»برای غلبه بر چالشهای موجود، باید بر کیفیت به عنوان یک معیار اصلی تأکید کرد. ناشران باید از تولید انبوه فاصله گرفته و به سمت انتخاب دقیق سوژهها، سرمایهگذاری بر روی نگارش و ویرایش حرفهای و ارائه روایتهای نو و جذاب حرکت کنند.در این میان، نقش معیارهای کیفی مانند تقریظ رهبری، که به عنوان یک شاخص ارزشمند برای شناسایی آثار برتر عمل میکند، بسیار مهم است. تقریظهایی که بر کتابهایی مانند «حوض خون» (انتشارات راهیار) و «خاتون و قوماندان» (نشر ستارهها) نوشته شد، نشان داد که توجه به سوژههای متفاوت (مانند نقش زنان امدادگر یا خانوادههای فرماندهان) و روایتهای قوی، میتواند به موفقیت منجر شود.
با این رویکرد، صنعت نشر دفاع مقدس میتواند از یک وضعیت کمیگرا به یک جریان کیفی و ماندگار تبدیل شود که هم حافظه گذشته را حفظ میکند و هم به نیازهای نسل جدید پاسخ میدهد.
