با فرا رسیدن شامگاه آخر ماه صفر و آغاز ماه ربیعالأول، در برخی مناطق و میان گروهی از مردم، رسمی مشاهده میشود که از آن با عنوان «دقُّ الباب مساجد» یاد میکنند؛ به این صورت که افرادی در شب اول ربیع، مقابل درب مساجد حاضر میشوند، درب مسجد را میکوبند و گاه با پخش شیرینی و شکلات، این عمل را با نیت برآورده شدن حاجات خود تکرار میکنند و شاید تا صبح جلوی درب کل مساجد شهر نیز بروند!اما پرسش اینجاست: این رسم از کجا آمده است؟ آیا برای آن مستند معتبر دینی وجود دارد یا آنکه با گذشت زمان، به یک رسم عامیانه تبدیل شده و رنگ و لعاب مذهبی به خود گرفته است؟حدیثی که به «دقُّ الباب» نسبت داده میشودیکی از مطالبی که گاه برای توجیه این رفتار به آن استناد میشود، حدیثی منسوب به پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله است که با این مضمون نقل شده است:«مَنْ بَشَّرَنِي بِخُرُوجِ صَفَرٍ، بَشَّرْتُهُ بِالْجَنَّةِ.»یعنی: هر کس مرا به پایان یافتن ماه صفر بشارت دهد، من او را به بهشت بشارت میدهم.اما این حدیث، بر اساس بررسیهای حدیثی شماری از علماء شیعه، از نظر سندی ضعیف و فاقد حجیت است و در منابعی که نقل شده، گاه اساساً بدون سند معتبر و با تعبیر «رُوي» آمده است. برای نمونه، در مستدرک سفینة البحار (ج ۶، ص ۲۹۳) این نقل با تعبیر «رُوي عن النبي» و بدون ارائه سند معتبر گزارش شده و جناب سید محمدباقر میرداماد نیز در الرواشح السماویة (ص ۲۸۷) به ضعف آن اشاره کرده است.افزون بر این، برخی از علماء اهلسنت نیز این نقل را «لا أصل له» دانستهاند؛ بنابراین، دستکم نمیتوان آن را به عنوان حدیثی معتبر و قابل استناد، با اطمینان به پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نسبت داد.
مهمتر آنکه حتی اگر از بحث سندی این حدیث صرفنظر کنیم و صرفاً مضمونِ بشارت به پایان ماه صفر را در نظر بگیریم، باز هم نمیتوان از آن، مشروعیت اعمال خاصی همچون کوبیدن درب مساجد، رفتن از مسجدی به مسجد دیگر، پخش شیرینی یا انجام این کار با نیت ویژه برای برآورده شدن حاجات را نتیجه گرفت.میان یک مضمون کلی و اثبات یک عمل عبادی، فاصلهای جدی وجود دارد. برای آنکه عملی به عنوان سنت یا دستور دینی معرفی شود، باید مستند معتبر شرعی برای آن وجود داشته باشد.وقتی یک رسم، لباس دین میپوشدمشکل اصلی زمانی پدیدار میشود که یک رفتار اجتماعی، به تدریج رنگ و عنوان دینی پیدا کند و سپس به عنوان «سنت» یا «دستور شرعی» به دیگران معرفی شود.ممکن است کسی با نیت خیر، این عمل را انجام دهد و حتی گمان کند که با این کار، ثواب خاصی نصیب او میشود یا حاجتش برآورده خواهد شد؛ اما نیت خیر به تنهایی نمیتواند برای یک عمل، منشأ شرعی ایجاد کند.اگر قرار باشد هر رسم رایجی به دلیل قدمت یا شهرت، عنوان دینی پیدا کند، مرز میان سنتهای اصیل و عادات اجتماعی به تدریج از میان خواهد رفت.خطر وهن دین و مذهباز سوی دیگر، حتی اگر کسی قصد تشریع نداشته باشد، باید به پیامدهای اجتماعی برخی رفتارها نیز توجه کرد.تصور کنید فردی از بیرون شاهد تجمع گروهی از مردم مقابل مسجد، کوبیدن مکرر درب مسجد، پخش شیرینی و تکرار این عمل در چند مسجد باشد و سپس بشنود که این کار یک «دستور دینی» است. اگر برای چنین رفتاری مستند قابل دفاعی وجود نداشته باشد، ممکن است تصویری نادرست از آموزههای دینی در ذهن او شکل بگیرد.از همین رو، در ترویج مناسک و رفتارهای مذهبی باید نسبت به وهن دین و مذهب و ارائه تصویری غیرمستند از آموزههای اسلامی حساس بود.
محبت به دین تنها در انجام اعمال مذهبی خلاصه نمیشود؛ بلکه پاسداری از چهره عقلانی، مستند و اصیل دین نیز بخشی از مسئولیت دینی است.با مردم چگونه سخن بگوییم؟البته مواجهه با چنین پدیدههایی نیز باید مطابق با اخلاق دینی باشد. کسانی که از روی ناآگاهی در این رسم شرکت میکنند، نباید تحقیر شوند یا با عناوین تند مورد خطاب قرار گیرند.راه صحیح، تبیین، آموزش و روشنگری است.باید برای مردم توضیح داد که هر کاری که در میان جامعه مذهبی رواج پیدا کرده، الزاماً ریشه در شریعت ندارد و برای نسبت دادن یک سخن یا عمل به پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله یا اهلبیت علیهمالسلام، باید دلیل معتبر در اختیار داشت.ماه ربیعالأول، ماهی برای شادی و اظهار محبت به پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و اهلبیت علیهمالسلام است؛ اما محبت به دین با نسبت دادن امور بیدلیل به دین تفاوت دارد.در دین، هر رسم مشهوری لزوماً سنت نیست و هر عملِ نیکنیتی لزوماً مستند شرعی ندارد؛ مرز میان این دو را باید با علم، تحقیق و امانتداری حفظ کرد.✍️ محمد احراریپنجشنبه ۲۹ صفر ۱٤٤٨
