آلبرت بغزیان، اقتصاددان، در گفتگو با صفحه اقتصاد: بحث این است که دولت، کسری بودجه دارد و اگر بانک مرکزی، تسلیم دولت شود، پول به دولت می دهد و نقدینگی افزایش پیدا می کند. در نتیجه، تورم ایجاد می شود. رئیس بانک مرکزی اگر هنر دارد باید به رئیس جمهور بگوید به دولت پول قرض نمی دهم چون دولت پول را برنمی گرداند.
در قانون برنامه پنجساله توسعه (۱۴۰۷ – ۱۴۰۳) دولت موظف شده و تکلیف قانونی دارد که نرخ تورم را به ۹.۵ درصد در سال ۱۴۰۷ به عنوان سال پایانی این برنامه برساند. تورم، افزایش مستمر و شدید سطح عمومی قیمت ها بوده و در مجموع، تورم باعث ایجاد فقر و کاهش قدرت خرید جامعه می شود.
در گفتگوی «صفحه اقتصاد» با دکتر آلبرت بُغُزیان (اقتصادددان و استاد دانشگاه تهران)، دلایل بروز تورم ۴۴ درصدی فعلی و میزان احتمال موفقیت بانک مرکزی در کنترل و مهار تورم، مورد بررسی و بحث قرار گرفته است که آن را می خوانید.
*****
*در قانون برنامه پنجساله هفتم توسعه هدفگذاری شده که نرخ تورم در پایان این برنامه که سال ۱۴۰۷ است، به ۹.۵ درصد. یکی از اهدافی که بانک مرکزی دارد و در قانون بانک مرکزی آمده و باید محقق کند مهار تورم است. به نظر شما، چرا مهار و کنترل تورم در کشور ما و کشورهای دیگر ضرورت دارد و دستاوردهای مهار تورم شامل چه مواردی می شود؟
-تورم، یک پدیده نامطلوب بوده و بد هست. دولت ها، سه هدف کلان را دنبال می کنند. هیچ دولتی نمی تواند بگوید نسبت به این اهداف بی توجهی کند. یک هدف کلان، تحقق رشد اقتصادی است، یعنی هم حفظ رشد قبلی و هم افزایش رشد اقتصادی کشور. رشد اقتصادی، نشان دهنده افزایش درآمدها و مخارج مصرفی و رفاه مردم است.
یک هدف دیگر، ایجاد اشتغال است. یک هدف دیگر، کنترل تورم است، یعنی افزایش سطح عمومی قیمت، یک عنصر نامطلوب بوده و دولت ها، به دنبال ثبات قیمت ها هستند. این سه هدف، اهداف اصلی دولت است و توزیع عادلانه درآمدها همزمان با آن سه هدف را هم می توان اضافه کرد. دولت، در این حوزه، با سیاست های مالیاتی و سیاست های یارانه ای، توزیع عادلانه درآمدها را محقق می کند.
وقتی نرخ رشد اقتصادی، منفی باشد، یا سطح عمومی قیمت ها به شدت افزایش پیدا کرده باشد و تورم ایجاد شود، یا بیکاری زیاد شده باشد، نشان دهنده این است که برنامه ریزی دولت و سیاستگذاری دولت، غلط است. دولت، مسئول است که این اهداف را محقق کند و برای تحقق این اهداف، حقوق می گیرد.
وقتی این اهداف، محقق نشوند، مردم ناراضی می شوند. بنابراین، اگر درآمدها زیاد نشود، قدرت خرید مردم کمتر می شود، در نهایت مردم کمتر می توانند کالاهای اساسی بخرند و کار به سوء تغذیه و کاهش قدرت بدنی افراد می کشد.
*در اکثر کشورهای دنیا سطح تورم در محدوده پایینی است. در ایران چرا کنترل تورم عملی نشده و الان نرخ تورم که به طور رسمی توسط دولت اعلام می شود بالای ۴۰ درصد است؟
-در دنیا، دولت ها سیاستگذاری کرده و تورم را کنترل کرده و مهار می کنند. در مورد این که آیا نسخه کنترل تورم، وجود دارد یا نه، باید بگویم که بله و می توان تورم را کنترل کرد. ما کمتر کشوری را می بینیم که دچار تورم بالایی باشد.
*در سال های قبل، نرخ تورم ژاپن منفی می شد و حتی بانک مرکزی ژاپن هدفگذاری کرد که نرخ تورم به ۲ درصد مثبت افزایش پیدا کند. در کشورهای اروپایی و آمریکا، نرخ تورم شان در حد ۲ تا ۳ درصد بوده. فقط نرخ تورم آمریکا، در سال ۲۰۲۲ میلادی به ۹ درصد افزایش پیدا کرد که بالاترین نرخ تورم این کشور طی ۴۱ سال بود.
بانک مرکزی آمریکا هدفگذاری کرد که نرخ تورم از ۹ درصد به ۲ درصد کاهش پیدا کند که فعلاً نرخ تورم این کشور تا ۲.۷ درصد پایین آمده است. رقم معقولی که تورم باید در جامعه وجود داشته باشد حدوداً چند درصد است؟
-هر چقدر تورم، کمتر باشد و مثلاً صفر باشد، بهتر است. البته یک علت تورم منفی می تواند کاهش قدرت خرید مردم باشد. در مجموع، یک مقدار باید تورم باشد تا صنعت و تولید کننده، سود کنند و بقا پیدا کنند.
*طبق اعلام بانک مرکزی، نرخ تورم مناطق شهری در سال ۱۴۰۳، فقط ۳۵ درصد بوده است. در آذر ۱۴۰۴ نرخ تورم به ۴۲ درصد رسیده و در دی امسال نرخ تورم سالیانه ۴۴.۲ درصد افزایش پیدا کرده است، یعنی نسبت به آخر سال قبل ۱۱ درصد افزایش نرخ تورم داشته ایم. نرخ تورم ماهیانه دی ۱۴۰۴ نسبت به ماه قبل آن هم ۵.۷ درصد افزایش داشته است.
مرکز آمار هم نرخ تورم کل مناطق شهری و روستایی در سال ۱۴۰۳ را ۳۲ درصد و نرخ تورم در دی ۱۴۰۴ را در حد ۴۴.۶ درصد اعلام کرده است. در ۱۰ دی ۱۴۰۴ که آقای همتی می خواسته رئیس بانک مرکزی شود، یکی از محورهای برنامه خودش را «مهار تورم» اعلام کرده است. به نظر شما، ایا با توجه به شرایط فعلی، بانک مرکزی می تواند مهار تورم را عملیاتی کند همان طور که آقای همتی وعده داده است؟
-مگر کسی که می خواهد برای ریاست بر بانک مرکزی انتخاب شود، در برنامه اش می تواند بگوید تورم را نگه می دارم. پس این گفته آقای همتی، در حد حرف است. همه هم از قبیل رئیس جمهور، وزیر اقتصاد و رئیس بانک مرکزی، همین را می گویند. آقای فرزین که رئیس بانک مرکزی شد، هیمن موضوع را مطرح کرد. آقای همتی هم، همان را می گوید.
*ولی در قانون برنامه هفتم توسعه، هدفگذاری شده که نرخ تورم ۹.۵ درصد شود، یعنی دولت و بانک مرکزی موظف هستند که طبق قانون، این هدف برنامه را عملیاتی کنند تا باعث فقر بیش از پیش مردم نشوند. آیا دولت، این توانمندی و قابلیت را دارد که تورم ۴۴ درصدی فعلی را کاهش بدهد؟
-بانک مرکزی ایران فقط می تواند بخشی از تورم را کنترل کند که مربوط به خودش هست. در این حالت باید ببینیم بانک مرکزی، آتش بیار معرکه است یا واقعا تلاش می کند آتش را خاموش کند.
*آقای همتی، رئیس بانک مرکزی، در همین دی ۱۴۰۴ اعلام کرد که دلیل تورم، کسری بوجه است که باید کنترل شود.
-کسری بودجه، معلول تورم بوده و هم معلول عوامل تورم بوده و عامل ایجاد تورم نیست. در ضمن، اگر عامل تورم را می دانند چرا عمل نمی کنند.
*کسری بودجه هر ساله تکرار می شود. آقای پزشکیان هم در زمان انتخابات در سال ۱۴۰۳ می گفت دولت عامل تورم است. به اعتقاد شما، عامل یا عوامل اصلی تورم، چه مواردی هستند؟
-اگر ما بگوییم کسری بودجه، عامل تورم است ولی در ادامه باید گفت دولت، خودش عامل کسری بودجه است. در این حالت، باید کسری بودجه را صفر کنیم تا تورم ایجاد نشود. با این حال، دولت می گوید نمی تواند کسری بودجه را از بین ببرد و صفر کند. دولت می گوید باید برخی هزینه ها را افزایش بدهد و نمی تواند آنها حذف کند.
*دولت، تعداد زیادی کارمند دارد و برای سال ۱۴۰۵ دولت می خواست افزایش ۲۰ درصدی حقوق کارمندان دولت تصویب شود ولی با آن مخالفت شد. اگر افزایش اتفاق بیفتد، دولت می گوید کسری بودجه بیش تر می شود.
-وقتی تورم ایجاد می شود، یکی از راه های جیران، افزایش حقوق و دستمزد است. سوال این است که دولت از کجا پول بیاورد که حقوق ها را افزایش بدهد. یک تورم ایجاد می شود که معلول سیاست های دولت و شرایط دیگر است. همان تورم در راند بعدی، دوباره ایجاد عوامل خودش می کند و تورم تشدید می شود، یعنی روی دور باطل می افتد.
*پس از دید شما، سیاست های دولت، عامل ایجاد تورم است. راه حل مشخص شما برای کنترل تورم چه هست؟
-وقتی سوال شود که چرا کسری بودجه صفر نمی شود، مقامات دولت می گویند درآمدهای دولت کمتر از هزینه های دولت است. وقتی هم سوال شود که چرا درآمد کمتر است، می گویند نمی شود مالیات را افزایش داد. آقای همتی از عامل تورم می گوید ولی نمی تواند آن عامل یعنی کسری بودجه را مهار کند. در نتیجه، بانک مرکزی باید آن بخش از تورم که ابزارش را در اختیار دارد، کنترل کند، تا آن سهم بانک مرکزی، تورم ایجاد نکند.
* سهم بانک مرکزی با چه ابزاری کنترل می شود و ممکن است کاهش تورم عملی شود؟
-دولت، عامل تورم است ولی می گویند کسری بودجه دارد. دولت می تواند نیروهایش را اخراج کند یا پروژه های عمرانی را اجرا نکند، تا هزینه هایش کمتر شود و کسری بودجه اش کاهش پیدا کند. اگر مالیات را افزایش بدهد، تورم زا بوده و ضد تولید هم هست. از طرفی، درآمدهای نفتی کشور کاهش پیدا کرده است.
بحث این است که دولت، کسری بودجه دارد و اگر بانک مرکزی، تسلیم دولت شود، پول به دولت می دهد و نقدینگی افزایش پیدا می کند. در نتیجه، تورم ایجاد می شود. رئیس بانک مرکزی اگر هنر دارد باید به رئیس جمهور بگوید به دولت پول قرض نمی دهم چون دولت پول را برنمی گرداند.
آقای همتی باید بگوید دولت به بانک مرکزی بدهکار است. این بدهی، همان کسری است و دولت، بدهی خودش را پس نمی دهد. آقای همتی باید بگوید ما پول چاپ کرده ایم و به دولت داده ایم.
در این حالت، یک راه حل این است که بانک مرکزی برای جمع کردن این پول و این نقدینگی، نرخ بهره را بالا ببرد که در ادامه، هزینه تولید بالا می رود. در نتیجه دوباره تورم ایجاد شده و رشد اقتصادی منفی می شود. عامل اصلی کاهش درآمدهای دولت که باعث کسری بودجه شده و تورم ایجاد می کند، تحریم است. برخی می گویند سوء مدیریت داریم و برخی می گویند خودتحریمی یا عدم کارایی. این موارد، تاثیر دارد ولی تحریم، درآمد دولت را کاهش داده است.
* الان یک ماه است که آقای همتی، دوباره رئیس کل بانک مرکزی شده و قول داده تورم را مهار کند. در کوتاه مدت آیا ممکن نیست تورم کاهش پیدا کند و مثلاً از ۴۴ درصد فعلی به ۲۰ درصد برسد؟
-وقتی عامل اصلی تورم، چیزی هست که نمی توانیم در مدت یک ماه، آن را برطرف کنیم، بنابراین به سرعت نمی شود تورم را مهار کرد. آیا آقای همتی می تواند همان کسری بودجه دولت را کم کند یا نه؟ آیا آقای همتی می تواند کسری بودجه سال های قبل که دولت پولش را پس نداده و به بانک مرکزی بدهکار است، کاهش بدهد و پولش را از دولت بگیرد؟ به هر حال، دولت درامد ارزی دارد و خدای نکرده، می تواند با افزایش نرخ ارز، کسری بودجه را کم کند ولی این کار، کار درستی نیست.
*پس در نهایت و در مدت چند ماه، کنترل تورم شدنی نیست؟
-تورم سال های قبل وجود داشته و الان تورم امسال روی آن جمع شود، تورم بالاتر می رود. شاید سهم بانک مرکزی از ۴۰ درصد تورم فعلی، حدود ۱۰ درصد باشد و بانک مرکزی موفق شود تورم را در حد ۳۰ درصد نگه دارد، اما ۱۰ درصد کاهش تورم، هنر نیست. سوال این است که چرا اصلاً ۴۰ درصد تورم داشته باشیم.
*یک کشور نرمال باید تورم زیر ۱۰ درصد تک رقمی داشته باشد. آیا ممکن است ما به نرخ تورم زیر ۱۰ درصد برسیم؟
-قرار نیست ما هر سال تورم داشته باشیم. آقای پورمحمدی ، رئیس سازمان برنامه و بودجه و آقای مدنی زاده، وزیر اقتصاد، می گویند ما سعی می کنیم هر ساله، نرخ تورم ۱۰ درصد کاهش پیدا کند. سوال این است که مگر نرخ تورم، هواپیما هست که بالا رفته باشد و بعداً آهسته آهسته ارتفاع کم کند؟
امسال ۴۰ درصد تورم داریم و قیمت ها به طور میانگین ۴۰ درصد بالا می رود ولی چرا سال بعد باز ۴۰ درصد دیگر تورم داشته باشیم. علت این تورم ها این است که عوامل ایجاد تورم همچنان حضور دارند. برای مثال، هر ساله کسری بودجه وجود دارد و سال های بعد هم کسری بودجه داریم، یا نرخ ارز هر سال، بالا می رود ولی اگر دیگر نرخ ارز بالا نرود، تورمی از این حوزه نداریم.
الان تحریم ها برقرار است و تحریم ها سنگین تر هم شده اند. به هرحال، یک مقدار نفت صادر می کنیم. با وجود همین مقدار صادرات نفت، ما امسال ۴۰ درصد تورم داریم. اگر سال بعد، تحریم ها تشدید نشوند، نباید تورم جدید ایجاد شود. چون تحریم، امسال اثر خودش را گذاشته است. عده ای نمی خواهند بی کفایتی، عدم کارایی و بی تدبیری خودشان را قبول کنند و در نتیجه عواملی را به عنوان عوامل تورم نام می برند. آقای همتی باید تلاش کند که درآمدهای نفتی کشور را به داخل کشورمان بیاورد.
* وقتی بانک مرکزی تحریم شده، مقامات بانک مرکزی نمی توانند درآمدهای ارزی نفتی کشور را وارد کشور کنند.
-بنابراین، تا وقتی تحریم هست و سنگین تر می شود، تا ناترازی بانک ها به خاطر وام های طلایی که هیات مدیره های آنها به خودشان می دهند، افزایش پیدا می کند و تا زمانی که فساد وجود دارد، نمی توانیم تورم نداشته باشیم.
آقای همتی، تخصیص ارز ۲۸ هزار تومانی را یک دفعه حذف کرد و اولین موج تورم را در روزهای اخیر ایجاد کرد. از طرف دیگر، دولت، ایجاد کننده تورم است. آقای همتی گفت ارز را تک نرخی می کند. در بدترین شرایط ممکن، این کار را انجام داد. بنابراین، دولت و بانک مرکزی خودشان تورم ایجاد کردند.
