توافق یا ترفندی مشابه ژوئن 2025؟

به نوشته العربیه الجدید، ترامپ روز چهارشنبه گفت که ناوگان عظیمی در حال پیشروی به سمت ایران است، پیش از آنکه به تهران هشدار دهد که باید همکاری کند یا با حمله‌ای بسیار بدتر روبه‌رو شود. او از تهران خواست که به میز مذاکره بیاید و برای یک توافق منصفانه، عادلانه و خوب برای همه گفت‌وگو کند و افزود که این توافق شامل هیچ سلاح هسته‌ای برای هیچ‌کس نخواهد بود.

اکوایران: در حالی که واشنگتن فشارها را تشدید کرده، کشورهای منطقه می‌کوشند مانع لغزش به سوی یک درگیری تازه شوند؛ تقابلی که پیامدهای آن می‌تواند کل خاورمیانه و بازار انرژی جهان را درگیر کند.

گزارش‌های رسانه‌های اسرائیلی حاکی از آن است که ایران ممکن است درباره برنامه هسته‌ای خود انعطاف‌پذیری محدودی نشان دهد، اما در مورد موشک‌های بالستیک خود مصالحه نخواهد کرد. این گزارش بار دیگر تأکید کرد که رئیس‌جمهوری آمریکا ممکن است سناریوی ژوئن 2025 را دوباره بررسی کند و پس از تعیین سقفی برای تهران که نمی‌تواند به آن برسد، حمله‌ای را آغاز کند. روزنامه عبری زبان یدیعوت آحارونوت گزارش داد: «ترامپ در ساعات اخیر، با وجود ادامه درخواست مذاکره، لفاظی‌های خود علیه ایران را تشدید کرده است»؛ این گزارش ادامه می‌دهد که ترامپ در تلاش است تا ایرانیان را به دامی مشابه جنگ 12 روزه بکشاند.

به نظر می‌رسد خود ترامپ هنوز تصمیم نهایی درباره موضع خود در قبال ایران را نگرفته است، در حالی‌که چندین کشور از جمله ترکیه، قطر، عربستان سعودی، عمان و مصر در تلاش برای میانجی‌گری میان آمریکایی‌ها و ایرانی‌ها هستند. یک منبع ناشناس به این روزنامه گفت که واشنگتن به تهران معامله‌ای را پیشنهاد می‌دهد که شامل کنار گذاشتن برنامه هسته‌ای آن، از جمله دست کشیدن از غنی‌سازی اورانیوم و واگذاری ذخایر آن به یک کشور ثالث، کاهش برنامه موشک‌های بالستیک آن - احتمالا حتی محدود کردن بُرد آن به طوری که به اسرائیل نرسد - و توقف حمایت از گروه‌های مسلح می‌شود.

نگرانی نسبت به شعله‌ور شدن جنگی تمام‌عیار

در این شرایط، امواج مدیا هم در گزارشی متذکر شده در حالی که دولت ترامپ در حال انباشت دارایی‌های نظامی در منطقه است، چندین کشور برای جلوگیری از رویارویی دوباره بین ایران و ایالات متحده بسیج شده‌اند. میانجی‌های سنتی مانند عمان و قطر ایده‌هایی را برای شکستن بن‌بست مطرح کرده‌اند. افزون بر این، مصر، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه نیز در پی کمک به ایجاد گشایشی بوده‌اند؛ آن هم در شرایطی که نشانه‌هایی وجود دارد مبنی بر این‌که این تلاش‌های جداگانه ممکن است در قالب اقدامی هماهنگ و جمعی به هم بپیوندند. 

همانند گذشته، یکی از نگرانی‌های اصلی احتمال شعله‌ور شدن جنگی تمام‌عیار است که ممکن است به سراسر منطقه سرایت کند. در چنین زمینه‌ای، ایران و ایالات متحده می‌توانند در آستانه‌ی یک گشایش دیپلماتیک بالقوه —یا یک رویارویی نظامی احتمالا بی‌سابقه —قرار داشته باشند.

مصاحبه‌ای که مسیر تنش‌‌ها را عوض کرد

یک منبع سیاسی ارشد ایرانی در گفت‌وگو با امواج مدیا گمانه‌زنی‌های گسترده درباره‌ی افزایش تماس مستقیم اخیر بین عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، و همتای آمریکایی او، نماینده‌ی ویژه ایالات متحده در امور خاورمیانه، استیو ویتکاف، را رد کرده است.  تهران و واشنگتن در ۲۳ دی/ ۱۳ ژانویه ظاهراً در آستانه‌ی رویارویی نظامی تازه‌ای قرار داشتند، با این حال، عراقچی ظاهراً با حضور غافلگیرکننده در فاکس‌نیوز در ۲۴ دی/ ۱۴ ژانویه -که در آن گفته بود برنامه‌ی فوری برای اعدام وجود ندارد- از شدت تنش‌ها کاسته است.

یک منبع سیاسی در گفت‌وگو به امواج‌مدیا مدعی شده «پنج دقیقه پس از پخش مصاحبه فاکس نیوز، عراقچی تماسی را از یک شماره‌ی آمریکایی روی تلفن همراه خود دریافت کرد، اما به این تماس پاسخ داده نشد. چند دقیقه بعد، هدف تماس از طریق یک واسطه روشن شد». این منبع مدعی شد که آغازکننده‌ی تماس استیو ویتکاف بوده و ظاهراً «می‌خواسته از عراقچی تایید بگیرد که آنچه در مصاحبه گفته، دقیق بوده است». اندکی بعد، ترامپ ادعا کرد که بیش از ۸۰۰ معترض را از اعدام قریب‌الوقوع نجات داده است و این موضوع را به‌عنوان امتیازی از سوی تهران در برابر تهدیدهای ایالات متحده محسوب کرد.

خود ترامپ لارها مدعی تماس‌های پشت پرده شده است. هنگامی که از او پرسیده شد آیا "ارتباطات بیشتری با ایرانیان" داشته است یا نه، رییس‌جمهور ایالات متحده در ۹ بهمن/ ۲۹ ژانویه ادعا کرد «داشته‌ام و بله، در حال برنامه‌ریزی برای آن هم هستم». ترامپ در ۱۰ بهمن/ ۳۰ ژانویه مدعی شد که برای ایران یک «ضرب‌الاجل» جهت ورود به توافق تعیین شده و افزود که "آن‌ها می‌خواهند معامله کنند». این در حالی است که او در روزهای پیش از آن هشدار داده بود برای یک راه‌حل مسالمت‌آمیز «زمان رو به پایان است« و ایران ممکن است با «حمله‌ای بسیار بدتر» از خرداد ۱۴۰۴/ ژوئن ۲۰۲۵ روبه‌رو شود.

ایستادگی و بازدارندگی و تغییر دکترین کنونی

جمهوری اسلامی ایران تاکنون به مطالبات ایالات متحده برای توافق احتمالی، با ترکیبی از ایستادگی و آمادگی برای گفتگو پاسخ داده است. عراقچی در جریان سفر به ترکیه در ۱۰ بهمن/ ۳۰ ژانویه گفت ایران برای مذاکره آماده است، اما این امر مستلزم پایان یافتن تهدیدها و نیز رسیدن به درکی مشترک درباره‌ی «شکل، محل و موضوع» گفتگوهاست و افزود تلاش‌ها برای دستیابی به چنین چارچوبی ادامه خواهد یافت. در حالی که وزیر امور خارجه ایران در کنفرانس خبری مشترک با همتای ترکیه‌ای خود در استانبول به زبان فارسی سخن می‌گفت، به‌طور قابل توجهی هنگام توصیف رویکرد جمهوری اسلامی به یک توافق، از واژه‌های انگلیسی «عادلانه و منصفانه» استفاده کرد؛ عبارتی که بازتاب‌دهنده‌ی دقیقا همان واژگانی است که ترامپ در ۸ بهمن/ ۲۸ ژانویه در پستی در تروث سوشال خود به کار برده بود.

یک منبع سیاسی ارشد دیگر ایرانی درگفت‌وگو با امواج مدیا، گزارش‌ها مبنی بر این‌که ایالات متحده اخیراً از طریق یک طرف ثالث به تهران اطلاع داده که حمله‌ای انجام خواهد داد —و این‌که چنین حمله‌ای باید پذیرفته شود را رد کرد. با این حال، مقام‌های نظامی و سیاسی ایران در هفته‌های اخیر به‌طور قابل توجهی موضعی اتخاذ کرده‌اند که نشان می‌دهد یک درس کلیدی را درونی کرده‌اند: محدود کردن رویارویی با ارتش ایالات متحده، با وجود برتری آن از نظر بودجه و تجهیزات، ممکن است در عمل نتیجه‌ای معکوس داشته باشد و با تضعیف بازدارندگی، زمینه‌ساز حملات بیشتر شود. اگر محاسبه‌ی کنونی این باشد که یک جنگ تمام‌عیار هزینه‌ای کمتر از عمل‌گرایی دارد، این امر به معنای پایان رویکرد ترجیحی کنونی خواهد بود. در بازتاب این پویایی‌ها، یک سخنگوی نظامی ایران در ۹ بهمن/ ۲۹ ژانویه اعلام کرد که این‌که ترامپ بتواند «یک عملیات سریع انجام دهد و سپس دو ساعت بعد در توییتی اعلام کند که عملیات تمام شده»، «کاملا منتفی» است. این سخنگو هشدار داد که «دامنه‌ی جنگ تمام جغرافیای منطقه را دربر خواهد گرفت؛ از موجودیت صهیونیستی گرفته تا کشورهایی که پایگاه‌های ایالات متحده در آن‌ها قرار دارد».  

این لحن تند در حالی مطرح می‌شود که متحدان منطقه‌ای ایران که در رویارویی‌های پیشین با اسراییل در ۱۴۰۳/ ۲۰۲۴ و ۱۴۰۴/ ۲۰۲۵ کنار مانده بودند، اکنون نشانه‌هایی بروز داده‌اند مبنی بر این‌که ممکن است به یک جنگ تمام‌عیار میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده بپیوندند. این بازیگران شامل متحدان تهران در کشورهایی مانند عراق، لبنان و یمن هستند.

با این حال عده‌ای با این رویکرد مخالف هستند. حسین موسویان، دیپلمات ارشد پیشین، از مسعود پزشکیان، رییس‌جمهور ایران، خواست «گوشی تلفن را بردارد» و با ترامپ تماس بگیرد؛ او استدلال کرد که رییس‌جمهور ایالات متحده «مشتاق گفتگوی مستقیم» است و وضعیت کنونی منطقه‌ای و بین‌المللی به‌شدت بی‌ثبات و خطرناک است. با این حال، احتمال وقوع چنین چیزی کم‌فروغ به نظر می‌رسد.

نگاهی به آینده

اگرچه اختلاف بر سر برنامه‌ی هسته‌ای ایران طی دو دهه‌ی گذشته به تنش بین تهران و واشنگتن دامن زده، آگاهان سیاسی می‌گویند که نقطه‌ی اصلی اختلاف در واقع توانمندی‌های دفاعی جمهوری اسلامی است.  با حمله مشترک آمریکا و اسرئیل به تاسیسات هسته‌ای ایران در خرداد۱۴۰۴/ ژوئن ۲۰۲۵، زرادخانه‌ی گسترده‌ی موشکی ایران همان ابزاری بود که در نهایت توانست به اسراییل آسیب وارد کند. در نبود تسلیم کامل، از نگاه تهران منطقی به نظر نمی‌رسد که داوطلبانه با کنار گذاشتن ابزارهایی موافقت کند.

یک جنگ تمام‌عیار بین ایالات متحده و ایران به احتمال قریب به یقین ماهیتی منطقه‌ای خواهد داشت، آشفته خواهد بود و بیش از آن‌چه بسیاری از برنامه‌ریزان انتظار دارند به طول خواهد انجامید. ایران احتمالاً پایگاه‌های ایالات متحده و اسراییل را هدف قرار خواهد داد و ممکن است کشتیرانی در تنگه هرمز را مختل کند؛ اقدامی که بازارهای جهانی انرژی را دچار شوک کرده و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را به خط آتش خواهد کشاند. در داخل ایران، جامعه‌ای که از پیش فرسوده شده است با فروپاشی عمیق‌تر اقتصادی، آسیب به زیرساخت‌ها و فضای به‌شدت امنیتی‌شده روبه‌رو خواهد شد؛ وضعیتی که تقریباً به‌طور قطعی روند از پیش فزاینده‌ی مهاجرت را شتاب خواهد داد.

در برابر چنین احتمالاتی، شاید آخرین فرصت برای یک گشایش دیپلماتیک در قالب ائتلافی از کشورهای اسلامی پدیدار شود؛ کشورهایی که تاکنون هر یک به‌صورت جداگانه کوشیده‌اند دولت ترامپ را به ترجیح گفت‌وگو بر اقدام نظامی ترغیب کنند. این‌که چنین آرایشی چه شکلی به خود خواهد گرفت و آیا می‌تواند موثر واقع شود یا نه، هنوز روشن نیست.