اینترنت، بعد از بیش از ۲۰ روز قطع و اختلال گسترده، حالا به صورت «قطره‌چکانی» در اختیار کاربران ایرانی قرار گرفته؛ بازگشتی که بیشتر شبیه به یک وضعیت معلق است تا احیای دسترسی عادی. گزارش‌های بین‌المللی ازجمله نت‌بلاکس و کلادفلر نشان می‌دهد آنچه امروز در ایران به‌عنوان اینترنت در دسترس قرار گرفته، یک اینترنت پایدار نیست؛ بلکه شبکه‌ای است با محدودیت شدید، فیلترینگ چندلایه و اختلال‌هایی که هر روز و حتی هر ساعت شکل عوض می‌کنند.

 در چنین وضعیتی، که دسترسی به اینترنت به یک «راه باریکه» تبدیل شده، کاربران برای دسترسی به سرویس‌های بین‌المللی که حالا سفت و سخت‌تر از گذشته فیلتر شده‌اند، به سمت راهی ناامن، ناپایدار و پرهزینه می‌روند: فیلتر‌شکن‌هایی که یک ثانیه متصل هستند و ساعت‌ها قطع. همین اجبار، به‌سرعت یک بازار سیاه چندمیلیونی ساخته است: بازاری که در آن فیلترشکن‌ها از ۳۰۰ هزار تومان شروع می‌شوند و در برخی موارد تا ۱۲ و حتی ۱۵ میلیون تومان قیمت‌گذاری می‌شوند؛ بازاری که نه شفاف است، نه قابل نظارت و نه امن. در همین بازار غیرشفاف هم برخی ادعای دسترسی به اینترنت به کمک سیم‌کارت‌های استارلینک می‌کنند.

 یک فروشنده مدعی داشتن این سیم‌کارت‌ها در گفت‌و‌گو با «شرق» اعلام می‌کند که این سیم‌کارت دو روزه به دست‌مان می‌رسد و برای دو سال کار می‌کند. همچنین آن‌طور که این فروشنده اعلام می‌کند، سرعت اینترنت این سیم‌کارت که به استارلینک متصل است، بسیار بالا و همچنین امن و غیرقابل ردیابی است، اما وقتی او در مقابل این سؤال قرار می‌گیرد که چگونه این سیم‌کارت پشتیبانی می‌شود و اگر سیم‌کارت به دست ما رسید و اینترنت نداشت چه می‌شود، با یک کلیک شماره ما را بلاک می‌کند.

«کار می‌کنه، تضمین نمی‌دیم»؛ روایت فروشندگان فیلترشکن

در بازار موبایل، کانال‌های تلگرامی و حتی پیام‌های دایرکت اینستاگرام، فروشندگان فیلترشکن با ادبیات مشترکی حرف می‌زنند: «الان همه چی ناپایداره»، «این اینترنت نیست، هر لحظه ممکنه قطع بشه»، «ما فقط سرویس می‌دیم، تضمین نمی‌دیم».

 قیمت‌ها، اما سرسام‌آور است. بیشتر «وی‌پی‌ان»‌های پرطرفدار، در بازه ۳۰۰ هزار تا یک میلیون تومان فروخته می‌شوند؛ سرویس‌هایی که معمولا یک‌ماهه یا سه‌ماهه هستند و بعضی حتی پشتیبانی هم ندارند. فروشنده‌ها می‌گویند همین «وی‌پی‌ان»‌های به‌اصطلاح «ارزان‌تر» بیشترین مشتری را دارند؛ چون کاربران ترجیح می‌دهند چند سرویس بخرند و یکی از آنها شاید کار کند. یکی از خریداران که برای پیداکردن «فیلترشکن» به قول خودش «استیبل» به بازار موبایل آمده، می‌گوید در ۲۰ روز گذشته نزدیک به ۱۰ میلیون تومان برای خرید فیلترشکن هزینه کرده است؛ سرویس‌هایی که هرکدام بعد از چند ساعت یا چند روز از کار افتاده‌اند.

 او می‌گوید در نهایت از طریق یکی از دوستانش به مغازه‌ای معرفی شده که فروشنده‌اش ادعا کرده در دوران قطع کامل اینترنت هم «وی‌پی‌ان» با «اختلال» کار می‌کرده: «همین که قطعی ارتباط با دنیا کامل نبوده، برای من کافی بوده». برخی فروشندگان پا را فراتر می‌گذارند و ادعا می‌کنند «وی‌پی‌ان»‌هایی دارند که در زمان اعتراضات و قطع سراسری هم فعال بوده‌اند. ادعا‌هایی که هیچ‌کدام حاضر به ارائه جزئیات فنی یا مدرک برای آن نیستند. پشتیبانی؟ «بعضی داریم، بعضی نه». بازگشت وجه؟ «امکان‌پذیر نیست». آنچه در این روز‌های وضعیت سیاه اینترنت در بازار دیده می‌شود، بازاری است که بر پایه نااطمینانی می‌چرخد، اما مشتریانش ناچارند وارد آن شوند و برای یک ارتباط ساده هزاران و حتی میلیون‌ها تومان در این وضعیت اقتصادی برای آن هزینه کنند.

فیلترشکن‌های ۱۲میلیونی و افسانه دیش استارلینک

در لایه بالاتر این بازار، «وی‌پی‌ان»‌هایی قرار دارند که قیمت‌شان به هشت، ۱۲ و حتی ۱۵ میلیون تومان می‌رسد. فروشندگان این سرویس‌ها، دلیل قیمت بالا را «اتصال به استارلینک» یا «اینترنت بدون محدودیت واقعی» عنوان می‌کنند. یکی از فروشندگان این نوع «وی‌پی‌ان» به من به‌عنوان یک خریدار در پاسخ به این سؤال که چرا قیمت یک «وی‌پی‌ان» ۱۲ میلیون تومان باشد، می‌گوید: «اینترنت شما از طریق دیشی تهیه می‌شود که این دیش از استارلینک ماهواره می‌گیرد. برای همین قیمت آن بالاست.

کاری که شما باید انجام دهید، این است که یک دیش ماهواره معمولی بخرید تا اینترنت در زمان قطعی برای شما وصل باشد»، اما وقتی صحبت از جزئیات فنی با او می‌شود، پاسخ‌ها مبهم است و اطلاعاتی ارائه نمی‌شود. یک کارشناس فنی در گفت‌و‌گو با «شرق» تأکید می‌کند که استارلینک تنها با تجهیزات اختصاصی خودش کار می‌کند و نمی‌توان با دیش‌های معمولی یا تجهیزات غیررسمی به اینترنت آن متصل شد. او با این حال می‌گوید برای رد یا تأیید قطعی این ادعاها، باید جزئیات فنی دقیق در اختیار داشت؛ جزئیاتی که فروشندگان از ارائه آن طفره می‌روند. 

فروشنده دیگری که «وی‌پی‌ان» هایش را حدود هشت میلیون تومان می‌فروشد، ادعا می‌کند از طریق اتصال به سرور‌های استارلینک می‌تواند اینترنت بدون محدودیت در اختیار مشتری بگذارد. یک کارشناس فنی دیگر این ادعا را «غیرممکن مطلق» نمی‌داند، اما آن را پرریسک، ناپایدار و نیازمند زیرساخت و دانش فنی خاص توصیف می‌کند: «حتی اگر شدنی باشد، برای کاربر عادی چیزی جز ریسک امنیتی و احتمال قطع ناگهانی ندارد».

«سیم‌کارت استارلینک»؛ وعده‌ای ارزان، پایانی مشکوک

در کنار «وی‌پی‌ان»‌های چندمیلیونی، یک روایت دیگر هم در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود: فروش «سیم‌کارت استارلینک» با قیمت ۷۰۰ هزار تومان. فردی را که در اینستاگرام چنین ادعایی دارد، بعد از دو روز پیگیری پیدا می‌کنم و از او می‌خواهم درباره کارایی این سیم‌کارت‌ها اطلاعاتی در اختیارم بگذارد تا برای خرید مطمئن شوم. او می‌گوید این سیم‌کارت‌ها مستقیم به استارلینک وصل می‌شوند، حجم نامحدود دارند، دو سال گارانتی می‌شوند و در مدت ۴۸ ساعت به دست مشتری می‌رسند. به گفته او، این سرویس «کاملا امن» است و اینترنتش هیچ محدودیتی ندارد. به او می‌گویم، اما برخی خبر داده‌اند که این سیم‌کارت‌ها کلاهبرداری است و استارلینک اصلا سیم‌کارت ندارد. فروشنده مدعی می‌شود همه اینها تهمت است و برخی به دنبال زدن کسب‌وکار او هستند. در نهایت، زمانی که پرسش مشخصی مطرح می‌شود، مبنی بر اینکه اگر سیم‌کارت کار نکرد یا اینترنتش قطع شد، آیا پشتیبانی وجود دارد و سازوکار فنی آن چیست و اینکه در سایت استارلینک هم خبری از وجود این سیم کارت‌ها نیست، ارتباط قطع می‌شود و فروشنده شماره من را بلاک می‌کند. بلاک‌شدن، در این بازار، همان پاسخی است که جای پشتیبانی نشسته است. در نهایت هم او عکس معرفی و فروش سیم‌کارت استارلینک را از پیج اینستاگرامی خود حذف کرد. این تبلیغ نشان می‌دهد که چگونه برخی افراد در شرایطی که کاربران در داخل کشور تشنه اتصال بدون دغدغه و ایمن به اینترنت هستند، با وعده‌های دروغین و غیرفنی سعی می‌کنند از آنها کلاهبرداری کنند.

فوران فیلترشکن و ناامنی در شبکه

شهریور ماه «بهزاد اکبری»، مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، اعلام کرد که حدود ۸۰ درصد کاربران اینترنت در ایران از «وی‌پی‌ان» استفاده می‌کنند و نزدیک به ۷۰ درصد ترافیک کشور از بستر «وی‌پی‌ان» عبور می‌کند؛ عددی که به‌تنهایی نشان می‌دهد فیلترشکن دیگر یک ابزار حاشیه‌ای نیست، بلکه به بخش جدایی‌ناپذیر تجربه استفاده اینترنت در ایران تبدیل شده است. اکبری می‌گوید این وضعیت مهندسی ترافیک شبکه را به هم زده و باعث اختلال در کیفیت خدمات و افزایش آسیب‌پذیری امنیتی شده است؛ چراکه ترافیک کاربران به جای مراکز داخلی، به سرور‌های خارجی هدایت می‌شود.

در اوایل دی ماه هم مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت از دفع یکی از بزرگ‌ترین حملات DDoS جهان علیه شبکه ایران خبر داد؛ حمله‌ای با حجم بیش از ۷۲۰ میلیون بسته در ثانیه که از ۱۲۵ هزار منبع در نقاط مختلف جهان انجام شده بود. این حمله در فهرست ۱۲ حمله بزرگ DDoS جهان قرار گرفت. گزارش سال ۲۰۲۵ کلادفلر نیز تصویر نگران‌کننده‌ای ارائه می‌دهد: ۶.۲ درصد از کل ترافیک اینترنت ایران به‌عنوان ترافیک مخرب یا حملات DDoS شناسایی و دفع شده است؛ رقمی بالا که می‌تواند هم نشانه حملات واقعی باشد و هم نتیجه تلاش کاربران برای دورزدن محدودیت‌ها.

از نظر زیرساختی، ایران همچنان به پروتکل‌های قدیمی متکی است؛ ۷۹ درصد ترافیک روی HTTP/۱.x جریان دارد و تنها ۳.۸ درصد به HTTP/۳ رسیده است. پذیرش IPv۶ نیز حدود ۵.۵ درصد است؛ فاصله‌ای معنادار با کشور‌هایی مانند هند که به نرخ ۶۷‌درصدی رسیده‌اند. در سطح جهانی، کلادفلر گزارش می‌دهد که در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۷۴ قطعی بزرگ اینترنت رخ داده و نزدیک به نیمی از آنها ناشی از تصمیمات دولتی بوده است؛ روندی که ایران یکی از نمونه‌های برجسته آن محسوب می‌شود.

چرخه‌ای که بسته نمی‌شود.

اما هم‌زمان، مقامات و نمایندگان مجلس از گردش مالی ۲۰ تا ۵۰ هزار میلیارد تومانی بازار فیلترشکن‌ها سخن می‌گویند؛ بازاری که مشخص نیست دقیقا در اختیار چه کسانی است. چندی پیش یکی از نمایندگان مجلس گفته بود که سیاست فیلترینگ غلط بوده و نتیجه آن چیزی جز رشد فیلترشکن‌ها، ناامنی داده‌ها و بازی با افکار عمومی نبوده است. او تأکید می‌کند وضعیت فعلی نه اینترنت آزاد است، نه فیلترینگ شفاف؛ بلکه وضعیتی خاکستری که هزینه‌اش مستقیما بر دوش مردم افتاده است. شاید منبع اصلی فروش فیلتر‌شکن‌های مختلف مشخص نباشد، اما پیگیری‌های چندساله «شرق» نشان می‌دهد بخشی از فیلترشکن‌ها از طریق افراد یا بهتر است بگوییم شرکت‌هایی به فروش می‌رسد که خودشان به توسعه زیرساخت‌های فیلترینگ در شبکه ارتباطی کشور کمک می‌کنند.

اینترنتی که محدود، مختل، گران‌تر و ناامن‌تر شد

آنچه امروز در ایران جریان دارد، نه صرفا قطع اینترنت است و نه‌فقط فیلترینگ؛ بلکه یک چرخه معیوب است که در آن، محدودیت‌های پی‌درپی، بازار سیاه فیلترشکن را بزرگ‌تر کرده، هزینه دسترسی را بالا برده و امنیت شبکه را تضعیف کرده است.

کاربری که برای کار، ارتباط یا حتی زندگی روزمره به اینترنت نیاز دارد، حالا باید میلیون‌ها تومان هزینه کند، ریسک افشای داده‌هایش را بپذیرد و هر روز با این احتمال بیدار شود که سرویسش از کار افتاده است. اینترنت قطره‌چکانی این روزها، فقط دسترسی‌ها را محدود نکرده؛ اینترنت را گران‌تر، ناامن‌تر و نابرابرتر کرده است؛ و دراین‌میان، سود اصلی به بازاری می‌رسد که در تاریکی رشد کرده و هر روز فربه‌تر می‌شود.